آزمون DSC میکروکریستالین وکس؛ تفسیر منحنی گرمایش و سرمایش نمونه

در یک آزمایش گرماسنجی، ممکن است نمونه موم هنگام گرمشدن چند پیک گرماگیر نشان دهد، اما در مرحله سرمایش، پیکهای گرماده آن در دماهای متفاوتی ظاهر شوند. این اختلاف الزاماً نشانه خطای دستگاه نیست؛ بلکه میتواند اطلاعاتی درباره رفتار گذار فازی، تبلور و سابقه حرارتی ماده ارائه کند.
آزمون DSC میکروکریستالین وکس برای بررسی همین تغییرات استفاده میشود. برخلاف روشهای شناسایی پیوندهای شیمیایی، گرماسنجی روبشی تفاضلی بر اندازهگیری جریان گرما در طول یک برنامه دمایی کنترلشده تمرکز دارد.
آزمون DSC میکروکریستالین وکس چه چیزی را اندازهگیری میکند؟
DSC مخفف Differential Scanning Calorimetry یا گرماسنجی روبشی تفاضلی است. در این روش، دستگاه پاسخ گرمایی نمونه را هنگام تغییر کنترلشده دما، نسبت به مرجع یا مبنای اندازهگیری دستگاه ثبت میکند.
خروجی معمولاً نموداری از جریان گرما بر حسب دما یا زمان است. از این نمودار میتوان اطلاعات زیر را استخراج کرد:
- دمای آغاز یک گذار حرارتی یا Onset
- دمای بیشینه پیک حرارتی
- محدوده وقوع گذار
- آنتالپی گذار از مساحت پیک
- تفاوت رفتار نمونه در چرخه گرمایش و سرمایش
این پارامترها باید همراه با برنامه آزمون گزارش شوند؛ زیرا تغییر نرخ گرمایش یا سرمایش میتواند موقعیت و شکل پیکها را تغییر دهد.
چرا منحنی DSC موم ممکن است چند پیک داشته باشد؟
میکروکریستالین وکس یک ترکیب تکجزئی نیست. در گزارش خبرآنلاین درباره این ماده آمده است:
این ماده به خاطر ویژگی های خاص خود در صنایع مختلف استفاده می شود.
برای شناخت رفتار حرارتی، توجه به ماهیت مولکولی ماده ضروری است. در مرجع USP–NF آمده است:
Branched-chain hydrocarbons predominate in the mixture.
ترجمه: در این مخلوط، هیدروکربنهای زنجیرهشاخهدار غالباند.
منبع: USP–NF، تکنگاشت Microcrystalline Wax
مرجع FAO/JECFA نیز ماده را چنین تعریف میکند:
Microcrystalline wax is a refined mixture of solid, saturated hydrocarbons, mainly branched paraffin, obtained from petroleum
ترجمه: میکروکریستالین وکس مخلوطی پالایششده از هیدروکربنهای جامد و اشباع، عمدتاً پارافین شاخهدار، است که از نفت به دست میآید.
منبع: FAO / JECFA، مشخصات Microcrystalline Wax
به دلیل توزیع متفاوت اجزای هیدروکربنی، گذارهای حرارتی ممکن است در یک بازه دمایی رخ دهند. همچنین برخی پیکها میتوانند با تغییر آرایش بلوری در حالت جامد مرتبط باشند؛ بنابراین، نسبتدادن تمام پیکها به ذوب کامل نمونه صحیح نیست.
تفسیر منحنی گرمایش DSC
در مرحله گرمایش، دستگاه تغییرات جریان گرما را هنگام افزایش دما ثبت میکند. مهمترین بخش تحلیل، تفکیک آغاز گذار، بیشینه پیک و پایان رویداد حرارتی است.
تفاوت دمای Onset و Peak چیست؟
دمای Onset معمولاً با روش برونیابی خط پایه و مماس بخش ابتدایی پیک تعیین میشود. دمای Peak به محل بیشینه یا کمینه سیگنال پیک، متناسب با قرارداد نمایش دستگاه، اشاره دارد.
این دو مقدار یکسان نیستند و نباید بدون توضیح، هر دو را «نقطه ذوب» نامید.
مساحت پیک چه اطلاعاتی میدهد؟
پس از انتخاب خط پایه مناسب، انتگرالگیری از پیک گرماگیر میتواند آنتالپی گذار را مشخص کند. نتیجه معمولاً نسبت به جرم نمونه، با واحد ژول بر گرم گزارش میشود.
البته در پیکهای همپوشان، تعیین مرز هر رویداد ممکن است دشوار باشد. مساحت کل پیک نیز الزاماً معادل آنتالپی یک فرایند مستقل نیست.
منحنی سرمایش چه اطلاعات متفاوتی ارائه میکند؟
در مرحله سرمایش، تشکیل ساختارهای جامد میتواند با آزاد شدن گرما همراه باشد. به همین دلیل، پیکهای مربوط به تبلور از نظر جهت گرما با پیکهای ذوب تفاوت دارند.
جهت نمایش پیک گرماگیر یا گرماده در نرمافزارهای مختلف ممکن است متفاوت باشد؛ بنابراین، باید به علامت Endotherm یا قرارداد دستگاه توجه کرد.
در برخی نمونهها، تبلور در دمایی پایینتر از گذار متناظر در گرمایش اتفاق میافتد. این اختلاف میتواند با تأخیر در جوانهزنی و پدیده فوقسردشدن مرتبط باشد.
جدول مقایسه پارامترهای گرمایش و سرمایش
| پارامتر | گرمایش | سرمایش |
|---|---|---|
| رویداد اصلی | ذوب یا گذار جامد به جامد | تبلور یا گذار ساختاری |
| جهت تبادل گرما | اغلب گرماگیر | اغلب گرماده |
| دمای Onset | آغاز گذار در مسیر گرمشدن | آغاز گذار در مسیر سردشدن |
| مساحت پیک | آنتالپی گذار گرماگیر | آنتالپی گذار گرماده |
| عامل مؤثر | نرخ گرمایش و سابقه حرارتی | نرخ سرمایش و شرایط جوانهزنی |
| کاربرد تحلیلی | شناخت رفتار جذب گرما | بررسی رفتار تشکیل ساختار جامد |
سابقه حرارتی نمونه چگونه نتیجه DSC را تغییر میدهد؟
نمونهای که بهآرامی سرد شده ممکن است ساختار بلوری متفاوتی نسبت به نمونهای داشته باشد که بهسرعت از حالت مذاب خارج شده است.
در نتیجه، منحنی گرمایش اول میتواند تحت تأثیر شرایط تولید و نگهداری قبلی قرار گیرد. برای بررسی این موضوع، در برخی روشها از چرخه حرارتی کنترلشده استفاده میشود.
برای مثال، استاندارد ASTM D4419 به اندازهگیری دماهای گذار مومهای نفتی با DSC میپردازد و بر اهمیت آمادهسازی همگن، تماس حرارتی مناسب و کنترل نرخ تغییر دما تأکید دارد.
بااینحال، حذف سابقه حرارتی باید طبق روش معتبر انجام شود. گرمکردن بیشازحد یا نگهداری طولانی در دمای بالا ممکن است باعث تغییر ناخواسته نمونه شود.
چه عواملی باعث اختلاف نتایج DSC میشوند؟
هنگام مقایسه دو ترموگرام، باید شرایط انجام آزمایش بررسی شود. عوامل مهم عبارتاند از:
- جرم نمونه: تفاوت جرم میتواند بر پاسخ حرارتی و تفکیک پیکها اثر بگذارد.
- نرخ تغییر دما: نرخهای متفاوت ممکن است موقعیت و پهنای پیک را تغییر دهند.
- نوع بوته: جنس، وضعیت درزبندی و تماس حرارتی بوته اهمیت دارد.
- خط پایه: انتخاب نامناسب خط پایه میتواند محاسبه آنتالپی را تغییر دهد.
- کالیبراسیون: دقت محور دما و جریان گرما به کالیبراسیون وابسته است.
- برنامه چرخهها: مقایسه گرمایش اول با گرمایش دوم بدون درنظرگرفتن سابقه نمونه ممکن است گمراهکننده باشد.
آیا DSC میتواند ترکیب دقیق موم را مشخص کند؟
خیر. DSC روش اندازهگیری رفتار حرارتی است، نه تعیین مستقیم هویت تکتک مولکولها.
پژوهشهای منتشرشده درباره مومهای میکروکریستالین نشان دادهاند که DSC میتواند برای بررسی گذارهای فازی و مطالعه مخلوطهای مومی مفید باشد. بااینحال، مشاهده چند پیک بهتنهایی اثبات نمیکند که نمونه از چند گرید موم تشکیل شده است.
برای چنین نتیجهگیریهایی به شواهد تکمیلی و طراحی آزمون مناسب نیاز است.
پرسشهای متداول درباره آزمون DSC میکروکریستالین وکس
آیا دمای پیک DSC همان نقطه ذوب موم است؟
لزوماً خیر. دمای پیک یکی از شاخصهای گذار حرارتی است و با دمای Onset یا نتایج روشهای دیگر تعیین نقطه ذوب تفاوت دارد.
چرا پیک سرمایش در دمای پایینتری ظاهر میشود؟
این موضوع میتواند ناشی از شرایط جوانهزنی، سینتیک تبلور و فوقسردشدن باشد. مقدار اختلاف به نمونه و شرایط آزمون بستگی دارد.
آیا چند پیک به معنای وجود ناخالصی است؟
خیر. چند پیک ممکن است حاصل گذارهای مختلف در مخلوط هیدروکربنی یا تغییرات ساختاری حالت جامد باشد.
آیا گرمایش دوم همیشه معتبرتر از گرمایش اول است؟